Үндсэн хууль ба эмэгтэйчүүдийн эрх

Эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийг хангах тухай төрийн бодлогыг манай улс 1924 оны анхдугаар Үндсэн хуулиас эхлэн одоогийн хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй “Үндсэн хууль” болон бусад хуулиудад тусган хэрэгжүүлж байгаа. Монгол анхдугаар Үндсэн хуулиа батлахдаа эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрхийг баталгаажуулсан Азийн анхны улс болж дэлхийн түүхэнд бичигдсэн төдийгүй үлгэр жишээ болдог.

Эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрх нь эмэгтэйчүүдийн сонгуульд оролцож төлөөллөө сонгох болон өөрсдөө сонгогдох эрхийг хэлж байгаа  юм.

Монгол улсын нийт сонгогчдын 51%-ийг эмэгтэйчүүд бүрдүүлдэг,  тэд ч бас  сонгуульд идэвхтэй оролцдог. Гэвч УИХ дахь тэдний төлөөлөл нь ердөө 17.3% буюу дэлхийн дунджаас 7.6%-аар бага байгаа.

 “Бодлогод залуусын хяналт” ТТБ-ын удирдах зөвлөлийн дарга, хуульч Ц.Мандхайхатан ярилцлагадаа эмэгтэйчүүдийн энэ эрхийн  талаар байр сууриа илэрхийлжээ. Тэрээр “ Монгол Улс “Эмэгтэйчүүдийг алагчлах бүх хэлбэрийг устгах тухай Конвенц”-д 1981 онд нэгдэн орсон байдаг. Тэр конвенцид тусгагдсан  гол зүйл юу гэхээр түүхэн ялгаварлан гадуурхалт гэдэг зүйл байна. Үүнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд,  залуучууд,   эмэгтэйчүүд түлхүү өртдөг. Улстөр, нийгэм, эдийн засгийн амьдралд  эрх тэгш оролцуулахгүй байх  соёлын, улстөрийн, хууль эрх зүйн тогтолцоо амь бөхтэй оршсоор  байсан. Тийм учраас энэ тогтолцоог  үндсээр халж өөрчлөх нь конвенцийн зорилго юм гэж онцолсон байдаг. Монгол Улсад Эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрхийг  харьцангүй сайн нээж   өгсөн юм шиг харагддаг боловч яг шийдвэр гаргах түвшинд ч, манлайлах соёлын хувьд ч , улстөрийн тогтолцоонд  нь ч тэр, хууль эрх зүйн боломж нь ч  эмэгтэйчүүдэд  үнэндээ ээлгүй. Одоо ч гэсэн залуу эмэгтэйчүүд сонгуульд нэр дэвших юмуу,  улстөрийн салбарт  карьер хөөе гэхээр гэр бүлээ яах гэж байгаа юм, хүүхдүүдээ хэн харах юм,  ар гэр чинь яах юм, чи чадах юмуу  гэсэн дарамт их байгаа нь бодит үнэн.  

Гэхдээ бас ахиц дэвшил гарсаар байгааг онцлохгүй байж  болохгүй. 2023 онд Улстөрийн намын тухай хуульд шинэчилсэн найруулга хийж,  Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшүүлэхэд  аль нэг хүйсийн квот  2024 онд 30-аас, 2028  онд 40-өөс доошгүй хувь байхаар тусгалаа. Ийм  тусгай арга хэмжээ авах замаар түүхэн  ялгаварлан гадуурхалтанд өртсөн тэдгээр  бүлгүүдийн төлөөлөлд  заяамал эрхээ эдлэх боломжийг олгох хууль эрх зүйн зохицуулалт гэж ойлгож болно.  Энэ нь 2024 онд тодорхой  дэвшил гарахад түлхэц өгч, 2028 онд илүү тэнцвэртэй  болох боломжийг олгох болов уу гэж харж байгаа” гэв.

Х.Тамир