TIMES Ярилцлага


Л.Оюун: Бүтээн байгуулалтад зарцуулсан бол зээл, харин халамж хэлбэрээр тараачихвал өр болно

1 жил, 1 сар TIMES.MN
МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн Санхүүгийн тэнхмийн багш, доктор, профессор Л.Оюунтай Монгол Улсын өрийн асуудал болон эдийн засгийн анхаарал татсан асуудлаар ярилцлаа. 

-Монгол Улсын өр 21 тэрбумд хүрч, монгол хүн бүхэн 15 сая төгрөгийн өртэй боллоо гэсэн мэдээлэл явж байна. Яг ийм хэмжээнд хүртлээ өссөн үү. Энэ асуултад хариулт өгөөч? 

-Өрийн хэмжээг ярихаас өмнө өр гэж чухам ямар ойлголт вэ гэдгийг эхлээд ярих нь зөв болов уу. Эдийн засгийн ухагдахуунууд өөр өөр харилцааг илэрхийлдэг. Өр, зээл, хадгаламж гээд бүгд цаанаа харилцааг илэрхийлдэг. Мөнгөтэй холбоотой ямар харилцаа үүсч байгааг эдгээр үгс илэрхийлдэг гэж ойлгож болно. Өр гэдэг чинь өөр харилцаа, нөгөө талд зээл гэдэг чинь бас өөр харилцаа. Өр гэдэг нь авсан зээлээ хугацаанд нь төлж чадахгүй, төлбөрийн чадваргүй болсныг хэлнэ. Зээл гэдэг нь зээлдэгчийн үйл ажиллагаа өргөжиж, хөгжиж, тэлж байгааг харуулдаг. Улсын өр гэж шууд тодорхойлж болохгүйг эндээс харж болно. Жишээлбэл, Чингис, Самурай бондын зээлийнхээ хүүг бид 2017 оноос эхлэн төлж эхэлнэ. Тэр үед зээлээ төлж чадахгүйд хүрвэл харин өр гэж ярих ёстой. Энэ бол их чухал ойлголт. Монгол Улсын Засгийн газрыг би зээлтэй байгаа гэж ойлгож байгаа. Мөнгө авчихсан, босгочихсон, олчихсон. 

Одоо түүгээрээ юу авч, юу бүтээв гэдгийг ярих ёстой юм. Нэг хүн 15 сая төгрөгийн өртэй гэж ярьж болохгүй ээ. Зээлийн тухай ярьж байгаа үедээ өр гэж харахаас илүүтэй юунд зориулж, юу бүтээж байгуулж хэдэн төгрөгийн орлого олсныг ярих ёстой юм. Түүнээс биш хэдэн төгрөгийн өртэй гэж яриад эхлэхээр улстөржиж байгаа асуудал болж хувираад байгаа юм. Зээл авснаар бид үндэсний үйлдвэрүүдээ дэмжлээ, дэд бүтцийн асуудлаа шийдлээ. Энэ мэтээр үр ашигтай зарцуулсан зүйлээ эхлээд ярьмаар байгаа юм. Ингэж чадвал эдийн засгийн агуулгаас харсан хэрэг болно. Гэтэл өр гэж тайлбарлаад, ганц талаас нь харлуулаад байхаар улс төрийн зорилготой л гэж харагдаад байгаа. 

-Өнгөрсөн онуудад авсан Засгийн газрын зээлийн үр ашиг гарсан уу?

- Ингэж л ярих ёстой юм. Үр дүнгээ өгч чадсан уу гэдгийг л бид ярих ёстой. Хамгийн сүүлд Засгийн газар 250 сая ам.долларын зээл авлаа. Энэ мөнгө ерөөсөө тэтгэвэр, халамж, цалинд очихгүй. Хэрэглээнд зориулагдахгүй. Харин дотоодын аж ахуйн нэгжүүдийн орлого бүтээх үйл ажиллагаанд зориулагдах нь тодорхой болсон. Компаниуд нэгэнт ажлаа хийчихсэн, одоо тэд санхүүжилтээ аваад үйл ажиллагаагаа өргөжүүлээд явах ёстой. Энэ бол зөв гарц. Миний хувьд үр дүнгээ өгсөн гэж харж байгаа. Зээлдэгчийн үйл ажиллагаа хэвийн явж байна уу гэдгээс энэ зээлийн үр дүн ихээхэн хамаарна. Засгийн газар авсан зээл болгоноо бүтээн байгуулалт, үйлдвэржилтийг дэмжихэд зарцуулсан. Хэрэглээнд зориулсан зүйл байхгүй. Бизнесийн үйл ажиллагаа хэвийн явагдах орчныг бүрдүүлэхэд энэ мөнгө зарцуулагдсан. 

Тухайлбал, зам байна. Экспортод бүтээгдэхүүнээ гаргадаг жижиг дунд үйлдвэрүүдэд өгсөн. Орон сууцанд бас өгсөн. Гаднаас босгож байгаа зээлийн зориулалт юу вэ гэдгийг заавал хянаж байх ёстой. Гаднаас мөнгө босгоод халамж хэлбэрээр тараасан уу, эсвэл иргэдийн бодит орлогыг дэмжихэд энэ мөнгө зарцуулагдсан уу гэдгийг хянах нь зөв ч улстөржүүлж болохгүй. Үндэсний үйлдвэрүүдийн бараа худалдан авахад зарцуулсан бол буруутгаж болохгүй. Үндэсний үйлдвэрлэгчид сэргэж байна гэсэн үг. Зээлээр улстөржиж болохгүй. Ялгаж салгаж ярихгүй бол сонгууль ч дөхсөн энэ үед ямар нэг байдлаар муухай харагдуулах гээд л оролдоод байх шиг. Ямар зорилготой, аль өнцгөөс харсныг ялгаж салгах байлгүй дээ. 

-Улстөрчид гаднаас орж ирсэн мөнгө болгоныг өр гэж яриад байна. Тухайлбал, гадны своп хэлцлийг бид зээлд оруулж тооцох ёстой юу. Своп хэлцэл хэдэн оноос эхэлсэн юм бэ. Тэр үед зээл гэж тооцож байсан уу? 

-2011 оноос эхэлсэн байдаг. Экспорт, импортоор дамжуулаад импортын барааны төлбөрөө төлөхийн тулд гадны валютаа олж авахын тулд энэ хэлцлийг хийдэг. Шууд зээлд оруулж болохгүй. Улсын өр гэж юуг хэлэх вэ гэдгийг Өрийн удирдлагын тухай хуульд тусгаад өгчихсөн. Засгийн газар авсан, эсвэл Засгийн газар батлан даалт гаргаад авчихсан мөнгийг зээл гэж үзээд байгаа юм. Түүнээс биш хувийн хэвшил өөрөө мөнгө босгосон бол зээлд тооцохгүй гэж хуульдаа тодорхой заагаад өгчихсөн шүү дээ. 

-Своп хэлцлийг дэлхийн хэчнээн улс оронд явуулдаг юм бол. Тэд өр гэж тооцох зүйл байх уу? 

-Маш олон улс оронд явуулдаг. Санхүүгийн нэг хэрэгсэл шүү дээ. Өрөнд оруулж тооцохгүй. Дахин хэлье, өр зээл хоёрыг ялгах ёстой юм шүү. Энэ хоёрын ялгааг бид ойлгох ёстой. Өртэй хүн өөдөлдөггүй гэж ардын үг байдаг. Өрийн удирдлагын тухай хууль гэдэг нэр нь хүртэл буруу. Өр гэж хэлэхгүй бол өөр юу гэх юм гэж асуух л байх. Санхүүгийн үүрэг, хариуцлага, улсын зээллэг гээд байгаа шүү дээ. Хуульдаа энэ үгийг орлуулчихсан бүх үг нь явж байгаа. Гэтэл хууль батлахдаа Өрийн удирдлагын тухай хууль гээд баталчихсан. 

-Гадны зах зээлээс хөрөнгө босгосон аж ахуйн нэгжид Засгийн газар батлан даалт гаргасан тохиолдолд улсын зээлд орно гэсэн үг үү? 

-Засгийн газар батлан даалт гаргасан бол улсын зээлд орохоос өөр аргагүй. Гэхдээ батлан даасан зээл тийм ч их биш байх. Гадна талаас аль нэг компанид зээл өгөхдөө яаж эргүүлж төлөх вэ гэдгийг нь харж байгаад өгдөг. Тэрнээс биш мөнгөтэй хүмүүс май гээд өгчихдөг юм биш. Их нарийн шалгуураар өгнө. Тиймээс зээл муудах магадлал бага. 

-Рио Тинтогийн охин компанидаа өгсөн зээлийг улсын зээлд оруулаад тооцчихсон байхыг харлаа. Өмнө нь Чалькогоос авсан 350 сая, 2009 онд Оюутолгойн 34 хувиа барьцаалж авсан 770, 2012 оны сонгуулийн үеэр 250 сая ам.доллар авч байсан. Энэ бүхэн өрд тооцогдож байсан уу. Эсвэл МАН-ынхан санаатай ингээд байна уу? 

-Улстөржиж байна. Хэрэглэсэн зориулалт нь өөрөө халамж хэлбэрээр л явсан шүү дээ. Өрд тооцоогүй. Сонгуулийн үеэр тараасан. Тэгээд нуух хэрэгтэй байсан. Нуугаад л явчихсан юм шүү дээ. Одоо харин өр гэж яриад байж болохгүй л дээ. Оюутолгойн хоёрдахь шатны бүтээн байгуулалтын эхлүүлэх гэж авсан зээл гэж ойлго. Өр биш. Харин аваад үр ашиггүй үрчихсэн өмнөх мөнгө бол харин өр. Өрийн удирдлагын тухай хуульд гаднаас босгосон мөнгийг юунд зориулах вэ гэдгийг тусгаад өгчихсөн. Өмнө байсан улсын өрийг төлөхгүй. Бүтээн байгуулалтад зарцуулж, ашгийг нь эргэж хүртэх ёстой юм. 
Байна. Эхлээд нэрээ өөрчилье. Өр гэж ярихаар ч гэсэн муухай. Өнөөдөр би банкнаас зээл авлаа гэж бодоход зээлтэй гэж ярих уу, эсвэл өртэй гэж ярих уу. Орлого бүтээх нь нэг өөр, төлбөрийн чадваргүй болох шал өөр ойлголт. Тиймээс хуульдаа энэ асуудлыг ялгаж салгаж өгөх ёстой. Улстөрчид ч гэсэн өөрсдөө үүнийг ойлгох ёстой.

-Авсан мөнгө болгоныг нийгэмд өр мэтээр ойлгуулахад эдийн засагчид маань өөрсдөө их үүрэг гүйцэтгэх юм. Эдийн засгийн талаасаа ойлгож байгаа атлаа яагаад ингэж мушгиад байдаг юм бэ? 

-Эдийн засагчид талцдаг. Эдгээр асуудлаа маш сайн хэлэлцүүлээд өг. Тэгэхээр хүмүүс дундаас нь ойлголт авна. Буруу зөрүү ойлголтоо засна. 

-Хууль эрхзүйн орчинд тухайлбал өөрчлөлт оруулах шаардлага байна уу? 

-Байна. Эхлээд нэрээ өөрчилье. Өр гэж ярихаар ч гэсэн муухай. Өнөөдөр би банкнаас зээл авлаа гэж бодоход зээлтэй гэж ярих уу, эсвэл өртэй гэж ярих уу. Орлого бүтээх нь нэг өөр, төлбөрийн чадваргүй болох шал өөр ойлголт. Тиймээс хуульдаа энэ асуудлыг ялгаж салгаж өгөх ёстой. Улстөрчид ч гэсэн өөрсдөө үүнийг ойлгох ёстой. 

-2017 онд зээлийнхээ эхний хэсгийг төлнө. Бид бэлэн үү? 

-Манай судлаачид энэ талаар судалгаа хийсэн. Чингис, Самурай бондоос босгосон мөнгөний өгөөж нь сард 11.7 байхад л бид асуудалгүй зээлээ төлнө. Мөнгө юунд зарцуулагдаж, өгөөж яаж гарч ирэхээс төлж чадах уу гэдэг нь хамаардаг. Миний харснаар бол төлж чадна. Гэхдээ улс төрийн зорилгоор ч гэх юм уу чадахгүй байх гэсэн хүлээлтийг олон түмэнд бий болгоод байна гэж харж байгаа. Монгол Улс дампуурна гэдгийг хэн хаанаас тооцоод гаргасныг хэлж мэдэхгүй. Гэтэл бид дампуурах нь гэж л яриад байх юм. Ганцхан тоо бариад эдийн засгийн чухал асуудлыг тайлбарлаж болохгүй ээ. 2017 онд зээлээ төлж эхлээд л бид өрөнд орно гэдэг маш учир дутагдалтай дүгнэлт. 

-Хөгжлийн банк төсвийн гадуур мөнгө урсгадаг. Чингис, Самурай бондыг үр ашиггүй зарцуулсан гэж шүүмжлэх юм? 

Үнэхээр уялдаа холбоогүй ажиллаж байсан нь үнэн. Засгийн газар мөнгө цацдаг. Шилжүүлэг, төлбөр хэлбэрээр буюу өнөөх шүүмжлээд байдаг халамж хэлбэрээр. Монголбанк цацсан мөнгийг буцааж татахын тулд бодлогын хүүгээ нэмдэг гэх мэтээр шүүмжилдэг байсан. Одоо харьцангуй уялдаж чадсан. Уялдуулж ажиллах институци хүртэл бий болгосон. Санхүүгийн тогтвортой байдлын зөвлөл гэж ажилладаг болсон. Хэн нь ямар арга хэмжээ авах гэж байгааг ярилцаад өөрсдийн санал бодлоо хуваалцаж шийдвэрт хүрдэг байгууллага. Засгийн газар, Сангийн яам, Монголбанкнаас төлөөлөл ордог гэсэн үг. Зөвшилцөх орчин бүрдээд эхэлчихлээ.

-Хөгжлийн банк бол аль ч улс оронд байдаг. Ялангуяа хөгжиж байгаа орнуудад байдаг. Хөгжлийн банкны зорилго бол Засгийн газрын бодлогыг хэрэгжүүлэхэд санхүүжилт өгөх зорилготой. Тэр утгаараа улс оронд байх ёстой. Хөгжлийн банкаар дамжуулж бодлогоо хэрэгжүүлж үсрэнгүй хөгжиж чадсан маш олон орон бий. Тухайлбал, БНХАУ-ын Хөгжлийн банк, Солонгосын Хөгжлийн банк байна. Засгийн газар нь ямар нэг бодлого хэрэгжүүлэхэд тэр бодлогыг нь санхүүжүүлж өгөх нэг субьект байх ёстой биз дээ. Хэрвээ Хөгжлийн банк байхгүй байсан бол Засгийн газар бодлогоо хэрэгжүүлэхийн тулд хувийнх эсвэл аль нэг арилжааны ашиг олох аж ахуйн нэгжийг гуйна. Тэд гуйсан зоргоор хөдлөхгүй байх. 

-Монгол Улсын эдийн засагт мөнгө оруулдаг гурван газар бий. Сангийн яам, Хөгжлийн банк, Монголбанк. Энэ гурав уялдаа холбоотой ажиллаж чадахгүйгээс асуудал үүсдэг байсан. Одоо энэ байдал өөрчлөгдөж байна уу? 

-Үнэхээр уялдаа холбоогүй ажиллаж байсан нь үнэн. Засгийн газар мөнгө цацдаг. Шилжүүлэг, төлбөр хэлбэрээр буюу өнөөх шүүмжлээд байдаг халамж хэлбэрээр. Монголбанк цацсан мөнгийг буцааж татахын тулд бодлогын хүүгээ нэмдэг гэх мэтээр шүүмжилдэг байсан. Одоо харьцангуй уялдаж чадсан. Уялдуулж ажиллах институци хүртэл бий болгосон. Санхүүгийн тогтвортой байдлын зөвлөл гэж ажилладаг болсон. Хэн нь ямар арга хэмжээ авах гэж байгааг ярилцаад өөрсдийн санал бодлоо хуваалцаж шийдвэрт хүрдэг байгууллага. Засгийн газар, Сангийн яам, Монголбанкнаас төлөөлөл ордог гэсэн үг. Зөвшилцөх орчин бүрдээд эхэлчихлээ. 

-Ам.долларын ханш огцом өслөө. Төсөвт тусгасан хэм­жээнээс давчихлаа. Эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдал үнэхээр амь тариа зал­гуулахад хүрчихээд байна уу? 

-Эдийн засаг муу байна, ам.долларын ханш өслөө, төгрөгийн ханш суларч байгааг мэдчихлээ. Мэдэж байгаа тохиолдолд шалтгааныг нь бид олох ёстой. Импортлогч орон учраас ам.долларын эрэлт их байна. Импортоор бараа авахаа багасгаж, төгрөгийн ханш чангарахын тулд яах ёстой вэ гэхээр импортолж байгаа бараа бүтээгдэхүүнээ дотооддоо үйлдвэрлэе. Ингэхийн тулд экспортод бараагаа гаргах, мөн импортын бараа бүтээгдэхүүнтэй өрсөлдөхүйц бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг дотоодын үйлдвэрлэгчдээ дэмжих ёстой. Экспортод ямар бүтээгдэхүүн гаргавал бид дэлхийн зах зээлд өрсөлдөж чадах вэ гэдэг судалгааг Засгийн газар гаргаад бүр бодлоготой ажиллах ёстой. Тэгж байж л ам.долларын ханшийг тогвортой болгож, хөрсөнд нь буулгана. Арга хэмжээ авахгүй атлаа ханш өслөө, энэ тэрний буруу гээд яваад байвал шийдэл олохгүй. Ямар бараа экспортлохоо бодлогоор шийдээд өгвөл гаднаас ам.доллар орж ирнэ. Нөгөө талд импортлох барааг багасгаад ирэхээр эрэлт нийлүүлэлт тэнцвэржинэ. 

-Барилгын салбарын зээ­лийг таван хувьд шил­жүүлс­нээр эдийн засагт өөрчлөлт гарах болов уу. Эерэг сөрөг хоёр хүлээлт бий болчихлоо? 
Зээлийн хүү буурахгүй байгаа нэг том шалтгаан нь хадгаламжийн хүү шүү дээ. Олон жилийн судалгаанаас харахад, хадгаламжийн хүү нэг л төвшинд явдаг. Зээлийн хүү бууруулах гэж байгаа бол хадгаламжийн хүүг яаж бууруулах вэ гэдэг гарцыг хайх ёстой. Гарц байгаа юу гэвэл байгаа. Мөнгөө байршуулах өөр зах зээл буюу үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх ёстой. Орон болгон өөрт тохирсон арга хэмжээ авдаг. Тухайлбал, Япон улс саяхан хадгаламжийн хүүгээ хасах хүүтэй болгочихлоо.

-Эдийн засгийн талаасаа одоо л зөв явж эхэлж байна уу гэж харж байгаа. Таван хувьд шилжүүлснээр эдийн засагт үр ашигтай. Бүх зээлийг таван хувьд шилжүүлэхгүй гэдэг нь маш зөв. Зээлийн хөшүүргээр дамжуулаад төвлөрлийг сааруулах, хотынхоо бохирдол, буруу төлөвлөлтийг арилгах чиглэл барьж эхэллээ. Энэ бол зөв бодлого. Ийм механизмаар бодлогоо хэрэгжүүлэх ёстой. Хотын төвлөрлийг багасгая гэвэл эндээс өөр арга одоогоор алга. Таван хувьд шилжүүлэхдээ барьсан шаардлага нь зөв болсон. 

-Малчны зээлийн хүү буурлаа, мөн барилгын салбарт ч гэсэн зээлийн хүү буурсан. Энэ бүхэн бодит бууралт мөн үү, эсвэл аргацаасан зүйл үү? 


-Зээлийн хүү буурахгүй байгаа нэг том шалтгаан нь хадгаламжийн хүү шүү дээ. Олон жилийн судалгаанаас харахад, хадгаламжийн хүү нэг л төвшинд явдаг. Зээлийн хүү бууруулах гэж байгаа бол хадгаламжийн хүүг яаж бууруулах вэ гэдэг гарцыг хайх ёстой. Гарц байгаа юу гэвэл байгаа. Мөнгөө байршуулах өөр зах зээл буюу үнэт цаасны зах зээлийг хөгжүүлэх ёстой. Орон болгон өөрт тохирсон арга хэмжээ авдаг. Тухайлбал, Япон улс саяхан хадгаламжийн хүүгээ хасах хүүтэй болгочихлоо. Банкинд битгий хий мөнгөө ав гэж хэлж байгаа гэсэн үг. Банкинд мөнгөө хийхгүй бол хүмүүс компанийн хувьцааг худалдаж авна. Тэгэхээр компаниудын үйл ажиллагаа өргөжиж, хөгжинө. Ингэснээр эдийн засагт мөнгөн урсгал нэмэгдэнэ шүү дээ. Үнэт цаасны зах зээл манайд хөгжих хэрэгтэй байна. Энэ маш чухал. Зээлийн хүү буурахын хэрээр үйлдвэрлэл үйлчилгээ тэлж, орлого бүтээдэг салбар маань хөгжих учиртай. 

-Монголын эдийн засагт сүүлийн үед эргэлзээ төрүүлж буй асуудал НӨАТ-ын тухай хууль. Аж ахуйн нэгжүүдийг дампууруулах шалтгаан энэ хууль болж байна гэх шүүмжлэлд та хариулт өгөөч? 

-Хууль нь өөрөө маш зөв. Жижиг аж ахуйн нэгжийг дампууруулах нь гэж тайлбарлаж байвал улстөржиж байгаа хэрэг. Энэ хууль хэрэгжиж эхэлснээр далд эдийн засгийг илрүүлнэ. Та нар хурдан ор гэж шаардлага тавихын оронд та нарыг минь дарамталж байна гэж гуйвуулж байгааг нь ойлгохгүй байгаа. Засгийн газрын хэрэгжүүлсэн бодлого бүрийг харлуулахын тулд ингэж мушгиж болохгүй. Энэ хууль Монгол Улсын эдийн засагт маш чухал. 

-Монголд бизнес эрхлэг­чид бүгд хулгайгаар ажлаа явуулдаг гэдэг нь НӨАТ-ын хууль, Эдийн засгийн ил тод байдлын тухай хуулиас харагдлаа. Хулгайг арилгахын тулд бид юу хийх ёстой юм бол. Хууль баталж өршөөгөөд л толгойг нь илээд байх уу? 

-Энэ маш чухал асуулт. Зах зээлийн эдийн засаг буюу капитализмд шилжихэд дэлхий нийтээрээ капиталын анхны хуримтлалын үеийг дайрч өнгөрдөг. Тэр нь урт байна уу, богино байна уу, олон жилийг хамарсан уу гэдэг улсынхаа хөгжлөөс хамаардаг. Капиталын анхны хуримтлалын үед яалт ч үгүй эдийн засгийн бус аргаар хөрөнгөждөг, тэр нь нуугдсан далд байдалд байдаг. Аажимдаа энэ нь ил гарах ёстой. Ил гарах процессыг түргэтгэхэд Шилэн данс, Эдийн засгийн ил тод байдлын тухай, НӨАТ-ын хууль чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Байдаг юм, хурдан ил гаргаад дараа нь зах зээлийн зарчмаар хөрөнгөжих орчныг бий болгох нь улсын хөгжлийг түртгэтгэнэ. Аль ч улс оронд нуух процесс явдаг юм байна. Манайх харин ил гаргалаа. Цаашдаа ил тодоор авч явах хууль эрхзүйн орчноо бид бүрдүүлэх нь чухал юм.

Эх сурвалж: www.mminfo.mn
Б.Өнөртогтох


Холбоотой мэдээлэл


АНХААРУУЛГА


Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд times.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.